مقدمه

از عصر حضور ائمه تا کنون ادوار مختلفی در جمع آوری و تدوین احادیث شیعه وجود داشته است.

مي‌توان تاريخ حديث شيعه تا امروز را ذيل پنج دوره حضور ائمه، دوران جوامع حديثي متقدم شيعه (كه كتب اربعه شامل قرون سه تا پنج هجري در آن دوران تنظيم شد)، دوران افول فعاليت‌هاي حديثي(قرن ششم تا نهم هجري)، دوران تدوين جوامع حديثي متاخر شيعه(قرن يازدهم و دوازدهم) و نيز تلاش‌هاي دوران معاصر بررسي كرد.

کتب اربعه حدیثی شیعه شامل کافی، من لایحضر و تهذیب و استبصار از اولین جوامع حدیثی شیعه هستند که همه ما کم و بیش نام آنها را شنیده ایم.

جوامع حدیثی متأخر شيعه هم وسایل الشیعه شیخ حرعاملی، بحارالانوار علامه مجلسی و الوافی فیض کاشانی هستند که در بین آنها بحارالانوار بدلیل کثرت روایات آن برای عموم و وسائل الشیعه  بدلیل اهیمت ویژه روایات آن در فقه شیعی از شهرت بیشتری برخوردارند.

اما غیر از این هفت کتاب معروف، کتب دیگری هم در طول تاریخ حدیث شیعه جمع آوری و تدوین شده است.

الایضاح فضل بن شاذان نیشابوری ، بصائرالدرجات محمدبن صفار قمی، اعتقادات شیخ صدوق، تصحیح الاعتقادات شیخ مفید و .... کتاب های دیگری هستند که سال تالیف برخی از آنها مانند الایضاح به دوران حضور ائمه برمی گردد.

در ادامه به اختصار به بيان نكاتي در مورد كتب اربعه حديثي شيعه پرداخته‌ايم. چهار كتابي كه بين قرون سه تا پنج هجري قمري جمع آوري و تدوين شده‌اند و از منابع اصيل و مهم شيعه در علم حديث هستند.

شيخ كليني و كتاب كافي

محمد بن يعقوب بن اسحاق معروف به شيخ كليني مولف اولين جامع حديثي شيعه يعني كتاب كافي است.

اين اثير از علماي اهل سنت در كتاب جامع الاصول در مورد او مي نويسد:

«شيخ ابوجعفر، در مذهب اهلبيت، امام و عالمي بزرگوار و فاضلي مشهور است كه از مجددين مذهب در رأس مأه شوم شمرده شده.»

اشاره اين اثير در اين فراز به حديثي از پيغمبر اكرم است كه فرمودند در رأس هر قرن دانشمندي از اين امت برمي‌خيزد كه رسوم دين را تجديد مي‌نمايد كه او شيح كليني را از جمله اين افراد در آغاز قرن چهارم مي‌داند.

"كلين" بر وزن زبير از روستاهاي اطراف ري است كه محل دفن پدر شيخ كليني هم در آنجا قرار دارد. مناطق مركزي ايران و بوي‍ژه دو شهر قم و ري از دوران ائمه مركز دوستداران اهلبيت بوده است.

در ميان راويان حديث و اصحاب ائمه به افراد زيادي برمي‌خوريم كه به اسم رازي شناخته مي‌شوند: علان كليني رازي، اعين رازي، حضرت عبدالعظيم حسني از جمله اين افرادند. در شهر قم هم كساني مانند طايفه اشعري هاي قم، علي بن ابن بابويه قمي ، محمد بن علي بن بابويه قمي از افرادي هستند كه از قرون اوليه اسلام در امر فراگيري حديث اهلبيت عليهم السلام حضوري فعال داشتند.

شيخ كليني پس از تحصيلات مقدماتي علوم ديني در ري و قم و فراگيري احاديث از مشايخي مانند علی بن ابراهيم قمی و محمد بن يحيی عطار قمی عازم بغداد شد.

كليني ره در مقدمه كافي نقل مي‌كند كه شخصي از او درخواست كرد كتابي تأليف كند كه دو مشكل آن عصر را حل نمايد:

"1. در برخي از امور اختلاف روايات مشكل‌ساز شده و حقيقت شناخته نمي‌شود.

2. كتابي كه جامع تمام فنون علم دين باشد لازم است، تا طالبان علم دين از طريق اخبار صحيح به علوم و سنن دين دسترسي پيدا كنند. "

به نظر مي‌رسد شهرت كتاب به نام « كافي » هم بر گرفته از تعبيري است كه مرحوم كليني در مقدمه كتاب آورده است:« ... انك تحب ان تكون عندك كتاب كاف يجمع فيه من جميع فنون علم الدين ... »

در اين مورد يعني نام كتاب كافي قول مشهور ديگري هم وجود دارد كه جمله ي الكافي كاف لشيعتنا، اين كه كتاب كافي براي شيعيان ما كفايت ميكند را كه منسوب به امام زمان منشأ مشهور شدن كتاب كافي به اين اسم مي‌داند؛ هرچند اين قول شايع مستند نيست.

مرحوم كليني دوران غيبت صغري را درك كرده است. سال وفات او 329 هجري قمري مصادف با سال وفات آخرين نايب خاص امام عصر سلام‌الله عليه يعني علي بن محمد سمري و آغاز دوران غيبت كبراست و از اين جهت كتاب كافي اهميت بيشتري پيدا مي‌كند، چون مولف آن كسي است كه دوران ائمه را درك كرده است و در آخرين سال‌هاي دوران حضور ائمه و در طليعه غيبت كبري به جمع آوري روايات ايشان اقدام كرده است.

علماي شيعه پس از مرحوم كليني همواره از كتاب كافي با عظمت و تجليل ياد كرده اند.

شيخ مفيد در اين زمينه مى‏گويد:

«الكافي هو من أجلّ كتب الشيعة و أكثرها فائدة».

"كتاب كافى از بهترين كتاب‏هاى شيعه و پر فايده‏ترين آنهاست."

فيض كاشانى مى‏فرمايد:

«الكافي أشرفها و أوثقها و أتمها و أجمعها لاشتماله على الأصول من بينها و خلوه من الفضول و شينها».

"كتاب كافى ارزشمندترين و معتبرترين و كاملترين و جامعترين كتاب از كتب اربعه است زيرا بر خلاف بقيه كتب اربعه، علاوه بر فروع دين و ابواب فقه، شامل اصول دين نيز مى‏باشد و روايات غير صحيح و ضعيف هم در آن وجود ندارد."

علامه مجلسى مى‏فرمايد:

«أضبط الأصول و أجمعها، و أحسن مؤلفات الفرقة الناجية و أعظمها».

"كتاب كافى با ضابطه‏ترين و كامل‏ترين كتاب روايى و بهترين و بزرگترين تأليف مذهب بر حق شيعه است."

كتاب كافي حدود 16000 روايت دارد و به مباحث مختلفي از معارف ديني پرداخته است كه متأخران كليني آن را در سه قسمت اصول كافي، فروع كافي و كتاب روضه كافي تقسيم بندي كرده‌اند.

عناوين كتاب اصول كافي به اين ترتيب است:

كتاب العقل و الجهل، كتاب فضل العلم، كتاب التوحيد، كتاب الحجّه، كتاب الايمان و الكفر ، كتاب الدّعاء، كتاب فضل القرآن و كتاب العشره.

كتاب من لا يحضره الفقيه و شيخ صدوق

كتاب من لا يحضره الفقيه تأليف ابوجعفر محمد بن علي بن بابويه قمي متوفاي 381 هجري است.

نقل است كه بعد از سـال 305 هـ . ق، كه نـايب دوم امام زمـان (ع) از دنيا رفت، حسين بـن روح نوبختى به عنوان نايب سـوم امام (ع) بيـن شيعيان و حضرت گرديد،على بـن بابـويه قمى پدر شيخ صدوق كه از علماى قـم بـود، وارد بغداد شد، و چون تا آن زمان صاحب فرزنـدى نشـده بـود ضمن نامه اى به حسين بـن روح نوبختى، از او تقاضا نمـود كه در حيـن شرفيابـى به محضر امام زمان (ع) نامه او را به آن حضرت تقديم نمايد.

وى در آن نامه اشتياق خود را به داشتـن پسرى ابراز كرده بـود، و جواب امام زمان (ع) هـم به او رسيد كه ما براى تو دعا كرديـم و عنقريب خـداوند پسرى و يا پسرانـى فقيه و پاك سرشت به تـو خواهد داد.

(اسنـاد ايـن روايت معتبـر است، چنـانچه شيخ صـدوق خـود در كتـاب گرانقدرش كمال الدين آورده است. وشيخ طـوسـى در كتـاب غيبت صفحه 195 ايـن حـديث را آ ورده است. همچنين ايـن حديث را دانشمند رجال شناس شيخ نجاشى در كتاب خـود صفحه 184 نقل كرده است)

راجع به نام‌گذاري كتاب و انگيزه تأليف آن از شيخ صدوق نقل شده است كه ايشان  به كتابي از زكرياي رازي به نام «كتاب من لايحضره الطبيب » يعني كتاب كسي كه طبيب در اختيار ندارد، برخورد و به اين فكر افتاد تا كتابي تاليف كند تا در امور فقهي براي كسي كه به فقيه دسترسي ندارند به قول امروزي  در واقع نوعي خودآموز فقهي باشد و اين‌گونه بود كه كتاب من لايحضره الفقيه را به اين انگيزه تأليف كرد.

در واقع كتاب من لا يحضره الفقيه صورت اوليه رساله هاي عمليه شايع بين شيعيان در قروان اوليه پس از ائمه بوده است كه مخاطب كتاب با خواندن روايات آن از نظر ائمه راجع به مسائل مختلف مطلع مي‌شود.

كتاب شامل مباحث فراوان فقهى مانند آبها و طهارت و نجاست آن‏،واجبات نماز و مقدمات آن مانند وضو و غسل و تيمم‏،احكام اموات‏، احكام نماز، احكام قضاوت‏، مكاسب‏، احكام ازدواج‏، احكام ارث‏ و مباحث و عناوين گوناگون ديگر فقهى است.

در قرون بعدي با گسترش اسلام و علوم اسلامي و بوجود آمدن مسائل جديد بود كه علماي شيعه با استفاده از كتاب و سنت و عقل و اجماع به تدوين اصول مشخصي در زمينه روش استنباط احكام پرداختند كه امروز به نام اصول الفقه مشهور است.

معمولا از شيخ طوسي متوفاي 460 هجري و عدة الاصول او و همچنين «الذريعة الى اصول الشريعة» سيد مرتضي متوفاي 436 هجري در اين زمينه يعني تدوين مقدمات علم اصول فقه نام برده مي‌شود.

از شيخ صدوق آْثار ديگري نيز بجاي مانده است چنان‌كه شيخ طوسي مي‌نويسد كه صدوق 300 اثز تاليف كرده است . كتب زير از كتاب‌هاي معروف ايشان در زمينه حديث است:

كتاب التوحيد، معانى الأخبار، خصال، فضائل الاشهر الثلاثة، كمال الدين و اتمام النعمه، علل الشرايع، عيـون الاخبـار امـام رضا (ع)

كتاب من لا يحضره الفقيه حدود 9000 روايت دارد.

شيخ طوسي و تهذيب و استبصار

ابو جعفر محمد بن حسن طوسى، معروف به «شيخ الطائفه»، در خراسان، در سال 385 هجرى متولد شد.

شيخ طوسى مدت پنج سال در بغداد نزد شيخ مفيد درس خوانده است. ساليان دراز از خدمت شاگرد مبرز شيخ مفيد، سيد مرتضى بهره‏مند شده است. استادش سيد مرتضى در سال 436 هجرى درگذشت و او دوازده سال بعد از سيد در بغداد ماند، ولى بعد به علت يك سلسله آشوب‏ها كه در نتيجه خانه و كاشانه‏اش به تاراج رفت، به نجف مهاجرت كرد و حوزه علميه نجف را در آنجا تاسيس كرد و در سال 460 هجرى در همان جا درگذشت. مقبره ايشان در نجف معروف است.

شيخ طوسي را در واقع بايد پايه‌گذار بسياري از علوم اسلامي در مذهب تشيع دانست.

قدما تا حدود يك سده پيش، اگر در فقه «شيخ» را به طور مطلق مى‏گفتند، منظور شيخ طوسى بوده و اگر شيخان مى‏گفتند مقصود شيخ مفيد و شيخ طوسى بوده است.

كتب‌ بجاي مانده از او مثل النهاية،المبسوط،الخلاف‏،عدة الأصول‏،الرجال‏،الفهرست‏،تمهيد الأصول‏ و التبيان‏ كه در علوم فقه، اصول، رجال، حديث و تفسير به نگارش درآمده شاهدي بر اين مدعاست.

كتاب تهذيب او در واقع شرح كتاب مقنعه استادش شيخ مفيد است كه در فقه نوشته شده است.

در كتاب تهذيب كه شامل حدود 13590 حديث است ضمن 393 باب به جمع آوري احاديث در توضيح و شرح كتاب فقهي شيخ مفيد پرداخته است.

در اين كتاب احاديث متعارض و به ظاهر منافي يكديگر در زمينه مسائل فقهي وجود داشت كه موجب شد شيخ طوسي براي تبيين و توضيح اين اختلافات كتاب ديگري با عنوان استبصار تنظيم نمايد.

نام كامل كتاب استبصار، "الاستبصار فى ما اختلف‏ من الأخبار" است كه در آن شيخ طوسي به جمع مضامين اخبار مختلف مي‌پردازد يا مبانى ترجيح يك روايت بر روايت ديگر را عرضه مى‏دارد.

كتاب استبصار شامل همه ابواب فقه نيست و فقط به ابوابى اشاره دارد كه در آن روايات مخالفى وارد شده باشد، ولى ترتيب ابواب به ترتيب ابواب كتاب‏هاى فقهى است يعنى از كتاب طهارت شروع شده و به كتاب ديات پايان مى‏پذيرد.

كتاب داراى سه بخش است:بخش اول و دوم در عبادات است.بخش سوم در بقيه ابواب فقه مانند عقود و ايقاعات و احكام تا حدود و ديات.

شيخ طوسي در استبصار طي حدود 5511 حديث و 925 باب به عنوان چهارمين كتاب از كتب اربعه حديثي شيعه بشمار مي‌رود.

شروح كتب اربعه

بر اين كتب شرح‌ها و حواشي زيادي نوشته شده است.بعضي به اتمام رسيده و بعضي فقط شامل شرح بخشي از كتاب است.

از شرح‌هاي مهم كافي مي‌توان به شرح علامه مجلسي با عنوان مرآت العقول في شرح أخبار آل الرسول، شرح ملاصدراي شيرازي، شرح ملاخليل قزويني به نام صافي اشاره كرد.

كتاب لوامع صاحبقراني تأليف ملا محمد تقي مجلسي(مجلسي اول) هم از شروح معروف كتاب من لايحضره الفقيه است.

شرح علامه مجلسى به نام«ملاذ الأخيار»،شرح مولى محمد امين استرآبادى م 1036 هجري قمري نيز از شروح كتاب تهذيب الأحكام هستند.

كتاب الوافي ملا محسن فيض كاشاني(1091 - 1007 ق) هم كه شامل جمع آوري و تدوين ويژه‌اي از كتب اربعه است نيز شامل شرح ، حاشيه و نكات ارزشمندي از ايشان بر كتب اربعه است.

بر كتب اربعه شروح ديگري نيز نوشته شده است كه اسامي اين كتب و نويسندگان آنها در كتبي مانند الذريعه علامه تهراني جمع‌آوري شده است.

برخي منابع:

تاريخ حديث دكتر معارف

علم الحديث استاد شانه چي

روش فهم حديث عبدالهادي مسعودي

مقدمه اصول كافي

*چاپ در روزنامه اصفهان زيبا*